به گزارش روابط عمومی دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان(انستیتو روانپزشکی تهران)، اضطراب اجتماعی چیزی فراتر از یک خجالت ساده است؛ اختلالی که فرد را در حصاری از ترسِ قضاوت دیگران گرفتار می‌کند و به‌مرور، مسیر پیشرفت در تحصیل و شغل را برای او مسدود می‌سازد.

اگرچه درمان‌های رایج مانند «شناختی رفتاری» برای کنترل این وضعیت شناخته‌شده هستند، اما یافته‌های یک پژوهش جدید در دانشگاه علوم پزشکی ایران نشان می‌دهد که رویکرد «درمان متمرکز بر شفقت» می‌تواند راهکار اثرگذارتری باشد.

این روش درمانی، به‌جای جنگیدن با اضطراب، با هدف قرار دادنِ «صدای منتقد درونی» و جایگزینی آن با مهربانی با خود، مسیری را برای درمان ارائه می‌دهد که در سنجش‌های بالینی، از پایداری و ثبات نتایج بسیار امیدوارکننده‌ای برخوردار است.

اضطراب اجتماعی وقتی «اختلال» می‌شود که زندگی روزمره را مختل کند

دکتر کمیل زاهدی تجریشی در گفت و گو با خبرنگار دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان اظهار کرد: اضطراب اجتماعی یکی از اختلالات زیرمجموعه اختلالات اضطرابی است که در آن، فرد در موقعیت‌های اجتماعی یا هنگام انجام کاری در برابر دیگران دچار اضطراب شدید می‌شود.

وی افزود: بسیاری از افراد ممکن است گاهی در موقعیت‌های اجتماعی دچار خجالت یا اضطراب شوند اما زمانی که این اضطراب آن‌قدر شدید باشد که باعث اختلال در عملکرد روزمره فرد شود، می‌توان از اختلال اضطراب اجتماعی صحبت کرد.

این روانشناس بالینی یادآور شد: در چنین شرایطی فرد ممکن است به دلیل ترس از قضاوت منفی دیگران از بسیاری از موقعیت‌های اجتماعی اجتناب کند و این اجتناب به مرور می‌تواند باعث محدود شدن روابط اجتماعی، فرصت‌های تحصیلی و حتی شغلی او شود.

زاهدی تجریشی گفت: برای مثال ممکن است فرد هنگام سفارش غذا در رستوران دچار تنش شدید شود. حتی فکر اینکه باید با پیشخدمت صحبت کند یا دیگران به او نگاه کنند می‌تواند اضطراب زیادی ایجاد کند. یا هنگامی که برای خرید وارد مغازه می‌شود، ممکن است نتواند به فروشنده بگوید که قصد خرید ندارد یا کالا را نمی‌خواهد، در نتیجه برای فرار از موقعیت اضطراب‌آور، همان کالا را خریداری می‌کند.

عضو هیئت علمی دانشکده علوم رفتاری و سلامت روان دانشگاه علوم پزشکی ایران افزود: حضور در مهمانی‌ها نیز برای بسیاری از مبتلایان دشوار است؛ این افراد معمولاً ترجیح می‌دهند در گوشه‌ای بنشینند، کمتر صحبت کنند و تلاش کنند توجه دیگران را جلب نکنند.

وی خاطرنشان کرد: این مسئله در محیط‌های آموزشی نیز بسیار دیده می‌شود. برخی دانشجویان به دلیل اضطراب اجتماعی از پرسیدن سؤال در کلاس یا ارائه کلاسی اجتناب می‌کنند. در نتیجه ممکن است فرصت‌های آموزشی مهمی را از دست بدهند و حتی دچار افت تحصیلی شوند.

این روانشناس بالینی با بیان اینکه اضطراب اجتماعی از اختلالات نسبتاً شایع است، افزود: در بسیاری از اختلالات اضطرابی و همچنین افسردگی، میزان شیوع در زنان بیشتر گزارش می‌شود، در مورد اضطراب اجتماعی نیز معمولاً تشخیص در زنان بیشتر است.

وی گفت: با این حال، مردان بیشتر برای درمان مراجعه می‌کنند و دلیل آن این است در بسیاری از موارد مردان به دلیل نقش‌های اجتماعی و شغلی ناچار هستند بیشتر در موقعیت‌های اجتماعی قرار بگیرند؛ برای مثال در محیط کار باید جلسات، ارائه‌ها یا تعاملات اجتماعی بیشتری داشته باشند. به همین دلیل مشکلات ناشی از اضطراب اجتماعی در عملکرد آن‌ها زودتر آشکار می‌شود و برای درمان مراجعه می‌کنند.

درمان متمرکز بر شفقت؛ راهی برای مهار «منتقد درونی» و افزایش رضایت

زاهدی تجریشی در توضیح چارچوب نظری درمان متمرکز بر شفقت، اظهار کرد: پیش از این رویکرد، در تئوری های روانشناسی گفته می‌شد، در انسان دو سیستم برای تنظیم هیجان وجود دارد که به شکل دائمی در تعامل با یکدیگر هستند؛ نخست «سیستم ستیز و گریز» است؛ این سیستم وظیفه شناسایی خطر و محافظت از فرد را بر عهده دارد و زمانی فعال می‌شود که فرد احساس خطر کند. در چنین شرایطی فرد یا مقابله می کند یا فرار می کند.

وی با بیان اینکه سیستم دوم نیز «سیستم انگیزش» است که فرد را برای رسیدن به اهداف، پیشرفت و کسب موفقیت تحریک می‌کند، افزود: در درمان های جدید گفته شد که ما سیستم سومی هم داریم، سیستمی که موجب می شود ما عمیقا احساس رضایت کنیم؛ رضایت یعنی اینکه به خود بگوییم، تلاش هایم خوب است و در جایگاه خوبی قرار دارم. البته این بدان معنا نیست که انسان حرکت نکند، بلکه یعنی با رضایت کارهایم را انجام می دهم.

این استاد دانشگاه علوم پزشکی ایران مهربانی با خود، اجتناب از قضاوت درمورد خود، خرد و شجاعت برای تغییر را به عنوان اجزای شقفت برشمرد و گفت: درمان متمرکز بر شفقت رویکردی نسبتاً جدید در روانشناسی است که طی حدود یک تا دو دهه گذشته مطرح شده است؛ در این درمان تلاش می‌شود فرد یاد بگیرد با خودش مهربان‌تر برخورد کند و به جای سرزنش شدید خود، خطاها و ضعف‌های انسانی را با دیدی واقع‌بینانه‌تر بپذیرد و شجاعانه برای تغییر و بهبود همراه با خرد تلاش کند.

وی با بیان اینکه یکی از تکنیک‌های مهم در این درمان کار با صدای منتقد درونی است، ادامه داد: بسیاری از افراد در ذهن خود صدایی دارند که آن‌ها را به شدت سرزنش می‌کند. برای مثال وقتی فرد در یک ارائه کلاسی عملکرد خوبی ندارد، ممکن است در ذهن خود بگوید: «خیلی بد بودی»، «همه فهمیدند چقدر ضعیفی» یا «آبرویت رفت».

زاهدی تجریشی گفت: در این روش از فرد خواسته می‌شود این صدای انتقادی را به شکل یک شخصیت در ذهن خود مجسم کند. فرد ممکن است این صدا را شبیه یکی از افراد مهم زندگی خود مانند یکی از والدین یا معلمان تصور کند یا حتی آن را شبیه نسخه‌ای از خود در سنین بالاتر ببیند.

این روانشناس افزود: پس از آن فرد یاد می‌گیرد با این بخش از ذهن خود وارد گفت‌وگو شود. هدف این نیست که صدای منتقد را به طور کامل حذف کند، بلکه فرد تلاش می‌کند آن را به رسمیت بشناسد و به شکل سازنده‌تری با آن تعامل داشته باشد؛ برای مثال فرد می‌تواند به این صدای درونی بگوید: «می‌دانم که می‌خواهی کمک کنی بهتر عمل کنم، اما این شیوه صحبت کردن کمکی نمی‌کند. اگر پیشنهادی داری که واقعاً به من کمک کند بهتر شوم، می‌توانی آن را بگویی.»

وی یادآور شد: این نوع گفت‌وگو به تدریج باعث می‌شود شدت خودانتقادگری کاهش یابد و فرد بتواند با خطاهای خود به شکل واقع‌بینانه‌تر و سازنده‌تری مواجه شود.

جزئیات یک مطالعه بالینی در دانشگاه علوم پزشکی ایران برای درمان اضطراب اجتماعی

زاهدی تجریشی درباره پژوهش انجام‌شده در دانشگاه علوم پزشکی ایران در این زمینه نیز گفت: این مطالعه با هدف بررسی اثربخشی درمان متمرکز بر شفقت بر اضطراب اجتماعی انجام شد و یکی از نخستین کارآزمایی‌های بالینی این رویکرد در ایران به شمار می‌آید.

وی با بیان اینکه در این پژوهش دانشجویان سال اول دانشگاه که علائم اضطراب اجتماعی داشتند پس از ارزیابی اولیه انتخاب شدند، افزود: انتخاب دانشجویان سال اول به این دلیل بود که اضطراب اجتماعی در این گروه سنی شیوع نسبتاً بالایی دارد و می‌تواند عملکرد تحصیلی آن‌ها را تحت تأثیر قرار دهد.

عضو هیئت علمی دانشگاه علوم پزشکی ایران ادامه داد: شرکت‌کنندگان سپس به سه گروه تقسیم شدند، گروه اول درمان متمرکز بر شفقت دریافت کردند که بر اساس یک پروتکل ۱۲ جلسه‌ای اجرا شد.  گروه دوم درمان شناختی‌رفتاری یا CBT را دریافت کردند که یکی از روش‌های استاندارد درمان اضطراب اجتماعی محسوب می‌شود و گروه سوم نیز در گروه کنترل یا لیست انتظار قرار گرفتند.

وی اظهار کرد: در طول پژوهش، میزان اضطراب اجتماعی و برخی متغیرهای روانشناختی دیگر با استفاده از ابزارهای استاندارد در مراحل پیش‌آزمون، پس‌آزمون و پیگیری مورد ارزیابی قرار گرفت و نتایج نشان داد درمان متمرکز بر شفقت در کاهش علائم اضطراب اجتماعی اثربخشی قابل توجهی دارد.

زاهدی گفت: یافته‌ها نشان دادند که اثربخشی این درمان در بسیاری از شاخص‌ها با درمان شناختی‌رفتاری قابل مقایسه است و در برخی متغیرها حتی عملکرد بهتری نشان داد. همچنین در مرحله پیگیری که چند ماه پس از پایان درمان انجام شد، کاهش علائم در گروه دریافت‌کننده درمان متمرکز بر شفقت پایدارتر بود و افت معناداری در اثربخشی مشاهده نشد.